«کوروش»؛ بازخوانی شکوه ایران و تداوم یک هویت تمدنی
.
یادداشتی از " محمود متوسلیان "
.
.
در روزگاری که قدرت‌های نوظهور جهان می‌کوشند با اتکا به ثروت، فناوری، قدرت نظامی و سازوکارهای رسانه‌ای، جایگاهی تاریخی برای خود تعریف کنند، بازگشت به میراث تمدنی ایران اهمیتی فراتر از یادآوری گذشته می‌یابد. مساله تنها افتخار به پیشینه‌ای کهن نیست. موضوع فهم سرچشمه‌های قدرت ملتی است که آیین، تاریخ و فرهنگش در گستره‌ای طولانی از حیات بشر ریشه دوانده و هویت ملی‌اش را در گذر قرن‌ها حفظ کرده است. نمایش «کوروش» را می‌توان در چنین افقی خواند: تلاشی برای بازشناسی ایران به‌مثابه یک قدرت تمدنی؛ قدرتی که عظمت آن را نمی‌توان صرفاً با معیارهای متعارف قدرت ... دیدن ادامه ›› سیاسی سنجید.
کوروش در حافظه تاریخی ایرانیان نامی فراتر از یک پادشاه است. او نشانه‌ای از حضور ایران در لحظه‌های بنیادین تاریخ جهان و یادآور شکل‌گیری سنتی دیرپا در حکمرانی، سازمان‌دهی سیاسی و مواجهه با جوامع گوناگون است. اهمیت بازخوانی این چهره در تئاتر امروز، از آن روست که ایران برای شناخت جایگاه خود در جهان معاصر بیش از هر زمان دیگری به گفت‌وگویی آگاهانه با تاریخ خویش نیاز دارد. ملتی که گذشته خود را می‌شناسد، برای تعریف هویت خویش محتاج تأیید قدرت‌های دیگر نیست و فرهنگی که در طول سده‌ها توانسته است زبان، ادبیات، حافظه تاریخی و عناصر بنیادین هویت خود را زنده نگه دارد، از سرمایه‌ای برخوردار است که با شاخص‌های زودگذر قدرت قابل اندازه‌گیری نیست.
در جهانی که برخی قدرت‌های اقتصادی و سیاسیِ نوظهور هنوز در حال تثبیت روایت تاریخی و فرهنگی خود هستند، ایران از پشتوانه تمدنی مستمری برخوردار است. البته قدمت تاریخی به‌خودی‌خود برتری اخلاقی یا سیاسی امروز را تضمین نمی‌کند؛ اما عمق تاریخی یک ملت می‌تواند منبعی مهم برای خودآگاهی، اعتمادبه‌نفس ملی و قدرت فرهنگی آن باشد. تفاوت در همین‌جاست: قدرت‌هایی هستند که می‌کوشند برای نفوذ امروز خود، گذشته‌ای معتبر بسازند؛ و ملت‌هایی که گذشته‌شان، با همه پیچیدگی‌ها و فراز و نشیب‌هایش، بخشی زنده از هویت اکنون آن‌هاست. ایران در شمار این ملت‌هاست.
نمایش «کوروش» با برجسته‌کردن مفاهیمی چون راستی، حقیقت و انسانیت، می‌تواند این سرمایه تاریخی را از سطح یادآوری افتخارات گذشته فراتر ببرد و به مسئله‌ای برای امروز ایران تبدیل کند. اهمیت چنین رویکردی در آن است که عظمت ایران را صرفاً در فتوحات شاهان یا گستره قلمروهای تاریخی جست‌وجو نمی‌کند، بلکه امکان فهم آن را در نسبت میان قدرت و مسئولیت، اقتدار و تدبیر، و هویت ملی و ارزش‌های انسانی و دینی فراهم می‌آورد. در این چارچوب، کوروش نمادی از این پرسش تاریخی است که چگونه می‌توان قدرت را به عاملی برای ساختن نظم، تثبیت هویت و ایجاد امکان همزیستی تبدیل کرد.
بازخوانی شکوه ایران هنگامی به ضرورتی فرهنگی بدل می‌شود که از نوستالژی صرف عبور کند. تاریخ پرافتخار اگر فقط به موضوعی برای تفاخر تبدیل شود، در موزه خاطره‌ها باقی می‌ماند؛ اما اگر به منبعی برای فهم توانایی‌ها، مسئولیت‌ها و افق‌های پیش‌روی جامعه تبدیل شود، می‌تواند در شکل‌گیری آینده نقش‌آفرین باشد. از این چشم‌انداز احیای ایران راستین به معنای بازیابی پیوند با سنتی تمدنی است که در آن اندیشه ایرانی، حکمت، هنر و تجربه تاریخی، اجزای یک منظومۀ هویتی به شمار می‌آیند.
یکی از ظرفیت‌های مهم تئاتر تاریخی نیز همین است: تبدیل حافظه جمعی به تجربه‌ای زنده و اکنونی. صحنه می‌تواند گذشته را از حالت روایتی دور و بی‌ارتباط بیرون آورد و آن را در برابر پرسش‌های امروز قرار دهد. برای جامعه‌ای که در معرض فشارهای سیاسی، رقابت‌های منطقه‌ای و جهانی و جنگ روایت‌ها قرار دارد چنین مواجهه‌ای می‌تواند زمینه‌ای برای تقویت خودآگاهی تاریخی فراهم کند. ملتی که از پیشینه خود آگاه است، بهتر می‌تواند میان تبلیغات بیرونی و شناخت مستقل خویش تمایز بگذارد و جایگاه خود را در جهان بر پایه شناخت سرمایه‌های واقعی‌اش تعریف کند.
قدرت یک اثر نمایشی در نهایت به توانایی آن در تبدیل اندیشه به درام وابسته است. شکوه تاریخی ایران و عظمت شخصیت کوروش هنگامی در تئاتر به تجربه‌ای ماندگار تبدیل می‌شود که در شخصیت‌پردازی، کشمکش، زبان و میزانسن تجسم پیدا کند. تماشاگر باید بتواند اقتدار را در کنش ببیند، حقیقت را در موقعیت‌های دشوار بیازماید و انسانیت را در تصمیم‌هایی لمس کند که شخصیت‌ها را با حدود قدرت و مسئولیت روبه‌رو می‌سازند. این‌جاست که تاریخ از مادۀ خام یک روایت باشکوه فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زنده و اثرگذار بدل می‌شود.
در نهایت نمایش «کوروش» را می‌توان فرصتی برای طرح دوباره یک حقیقت بنیادین دانست: ایران تنها یک محدوده جغرافیایی یا واحد سیاسی معاصر نیست؛ ایران نام یک تداوم تمدنی است که در حافظه تاریخی، زبان، ادبیات، هنر و تجربه زیسته نسل‌های پیاپی استمرار یافته است. از این منظر، بازگشت به کوروش، بازگشت به گذشته برای گریز از اکنون نیست؛ تلاشی است برای فهم جایگاه ایران در جهانی که قدرت‌ها پیوسته در حال جابه‌جایی‌اند، اما هویت‌های تمدنی با معیارهایی فراتر از موازنه‌های روز سنجیده می‌شوند.